به گزارش روابط عمومی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، دکتر محمد باغستانی، مدیر گروه و عضو هیأت علمی گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی، به مناسبت روز پزشک و سالروز حکیم ابوعلی سینا، با نگاهی به میراث علمی و فلسفی شیخالرئیس، به تبیین جایگاه «اخلاق پزشکی» در اندیشه ابنسینا پرداخت و سالروز این دانشمند بزرگ را فرصتی برای بازخوانی نسبت میان دانش پزشکی، حکمت و مسئولیت انسانی دانست.
باغستانی با اشاره به اینکه میتوان سالروز ابنسینا را یک «ایستگاه تمدنی» برای بازخوانی اخلاق پزشکی در نظر گرفت، اظهار کرد: این رویکرد دقیقاً در راستای نگاهی است که باید در مواجهه با میراث تمدنی دنبال شود؛ یعنی «استخراج معنا از دل تاریخ برای حل مسائل امروز». به اعتقاد وی، اهمیت ابنسینا صرفاً در نبوغ پزشکی و علمی او خلاصه نمیشود، بلکه آنچه میراث او را برای امروز همچنان زنده و قابل تأمل میکند، پیوند عمیق میان علم، حکمت، انسانشناسی و اخلاق است.
ابنسینا؛ فراتر از یک پزشک
وی افزود: ابنسینا فقط یک پزشک نبوغمند نبود، بلکه یک «فیلسوفِ طبی» بود؛ به این معنا که پزشکی را نه صرفاً به عنوان مجموعهای از تکنیکهای درمانی، بلکه در پیوند با شناخت انسان و سیر و سلوک اخلاقی و انسانی او میدید.
باغستانی تصریح کرد: اگر بخواهیم از فرصت سالروز شیخالرئیس برای تبیین اخلاق پزشکی در جامعه امروز استفاده کنیم، باید به مؤلفههایی توجه کنیم که در آثار ابنسینا، بهویژه در «قانون» و «شفاء»، قابل بازخوانی است؛ مؤلفههایی که میتوانند در کنار دستاوردهای پزشکی مدرن، تصویری انسانیتر از رابطه پزشک و بیمار ارائه دهند.
نگاه کلنگر به انسان؛ پزشک باید «بیمار» را درمان کند، نه فقط بیماری را
مدیر گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی، نخستین مؤلفه اخلاق پزشکی در نگاه ابنسینا را توجه کلنگر به انسان دانست و گفت: در برخی رویکردهای پزشکی مدرن، این خطر وجود دارد که بیمار به مجموعهای از اندامها و اختلالات جسمانی تقلیل پیدا کند؛ در حالی که در نگاه ابنسینا، انسان موجودی چندساحتی است که بدن، نفس و روح او در ارتباط با یکدیگر قرار دارند.
وی ادامه داد: پیام اخلاقی این نگاه برای پزشکی امروز روشن است؛ پزشک نباید فقط «بیماری» را درمان کند، بلکه باید «بیمار» را ببیند و درمان کند. این نگاه به معنای توجه به وضعیت روانی، شرایط زندگی، محیط اجتماعی و حتی باورها و دغدغههای بیمار است.
باغستانی خاطرنشان کرد: ابنسینا به تأثیر وضعیت روان بر بدن توجه داشت و همین مسئله نشان میدهد که در میراث پزشکی او، انسان هرگز به بدن تقلیل پیدا نمیکند. از این منظر، بسیاری از مباحثی که امروز در قالب ارتباط میان روان و جسم یا رویکردهای روانتنی مطرح میشود، میتواند زمینهای برای گفتوگو با میراث علمی و فلسفی ابنسینا فراهم کند.
حکمت پیش از تخصص؛ علم بدون اخلاق کافی نیست
وی دومین محور را نسبت میان «تخصص» و «حکمت» دانست و اظهار کرد: ابنسینا پزشک بود، اما در عین حال فیلسوف و حکیمی بزرگ نیز به شمار میرفت. این ترکیب نشان میدهد که در سنت علمی او، تخصص پزشکی از منظومه بزرگتری به نام حکمت جدا نبود.
باغستانی افزود: یکی از پیامهای مهم این میراث برای روزگار ما آن است که تخصص بدون اخلاق و حکمت، به تنهایی نمیتواند ضامن پزشکی مطلوب باشد. پزشک علاوه بر دانش تخصصی، باید نسبت به غایت و معنای کار خود نیز آگاه باشد.
وی گفت: اگر دانش پزشکی از حکمت و اخلاق جدا شود، این خطر وجود دارد که هدف نهایی آن از «خدمت به انسان» به موضوعاتی همچون درآمد، شهرت یا موفقیت حرفهای تقلیل پیدا کند؛ در حالی که در نگاه حکیمانه، تخصص باید در خدمت تعالی انسان و حفظ کرامت او قرار گیرد.
شفقت؛ حلقه گمشده رابطه پزشک و بیمار
مدیر گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی، سومین مؤلفه را «شفقت» و توجه انسانی به بیمار عنوان کرد و گفت: در میراث پزشکی ابنسینا، مراقبت از بیمار صرفاً یک فرایند فنی نیست، بلکه با نوعی توجه، همراهی و شفقت انسانی نسبت به او پیوند دارد.
وی افزود: بیمار تنها با دارو و تجهیزات پزشکی مواجه نیست؛ او انسانی است که در شرایط بیماری، بیش از همیشه به امنیت روانی، آرامش و احساس دیدهشدن نیاز دارد. از همین رو، ارتباط انسانی پزشک با بیمار میتواند بخشی مهم از فرایند درمان باشد.
باغستانی تصریح کرد: برخورد سرد، بیتفاوت و کاملاً ماشینی با بیمار، صرفاً یک مسئله ارتباطی نیست؛ بلکه میتواند به معنای نادیده گرفتن بخشی از فرایند درمان باشد. اخلاق پزشکی در اینجا به معنای احیای پیوند انسانی میان پزشک و بیمار است؛ پیوندی که اعتماد را ایجاد و امید را تقویت میکند.
تعهد به حقیقت و دقت؛ اخلاق در تشخیص و درمان
وی چهارمین محور را «تعهد به حقیقت، دقت و امانتداری علمی» دانست و اظهار کرد: دقت ابنسینا در مشاهده علائم، تحلیل وضعیت بیمار و ثبت و انتقال دانش پزشکی، خود میتواند به عنوان یک تعهد اخلاقی مورد توجه قرار گیرد.
باغستانی ادامه داد: پزشکی با جان و سلامت انسانها سروکار دارد و از این رو، تشخیص نمیتواند بر پایه حدس، بیدقتی یا اطلاعات ناقص بنا شود. پزشک در برابر حقیقت وضعیت بیمار مسئول است و باید در تشخیص، تصمیمگیری و بیان وضعیت بیماری، نهایت صداقت و دقت را داشته باشد.
وی افزود: امانتداری در تشخیص و صداقت در بیان وضعیت بیمار، از مهمترین جلوههای اخلاق پزشکی است؛ زیرا بیمار حق دارد حقیقت وضعیت خود را بداند و پزشک نیز وظیفه دارد دانش و مهارت خود را در مسیر حفظ سلامت و کرامت او به کار گیرد.
چرا امروز به ابنسینا نیاز داریم؟
باغستانی با طرح این پرسش که «چرا امروز به ابنسینا نیاز داریم؟» گفت: مسئله اصلی این نیست که بخواهیم پزشکی امروز را به گذشته بازگردانیم؛ بلکه باید بتوانیم از میراث تمدنی گذشته برای پاسخ به مسائل جدید استفاده کنیم.
وی ادامه داد: پزشکی امروز از نظر فناوری، تشخیص، جراحی، دارو و تجهیزات، با جهان ابنسینا قابل مقایسه نیست؛ اما مسئله انسان همچنان پابرجاست. بیمار امروز نیز مانند بیمار قرنهای گذشته، نیازمند اعتماد، کرامت، توجه، صداقت و رابطه انسانی است.
مدیر گروه هنر و تمدن اسلامی پژوهشکده اسلام تمدنی تأکید کرد: بنابراین، بازخوانی ابنسینا به معنای بازگشت به گذشته نیست؛ بلکه به معنای گفتوگو با گذشته برای ساختن آینده است. این همان نقطهای است که تاریخ میتواند به «معنا» تبدیل شود و میراث تمدنی از یک خاطره تاریخی به یک سرمایه فکری برای امروز تبدیل شود.
از «قانون بدن» تا «قانون روح»
وی پیشنهاد کرد موضوع اخلاق پزشکی در میراث ابنسینا میتواند در قالب یک مجموعه محتوایی و فرهنگی مورد توجه قرار گیرد و عناوینی همچون «پزشکی به سبک شیخالرئیس؛ وقتی علم با حکمت ملاقات میکند»، «از قانون بدن تا قانون روح؛ بازخوانی اخلاق پزشکی در آثار ابنسینا» و «چرا امروز به ابنسینا نیاز داریم؟» را برای این مجموعه پیشنهاد کرد.
باغستانی افزود: چنین رویکردی میتواند به جامعه پزشکی یادآوری کند که پشت هر پرونده پزشکی، یک انسان قرار دارد؛ انسانی با ترسها، امیدها، خانواده، باورها و کرامت انسانی. بنابراین، پیشرفت پزشکی زمانی به یک دستاورد تمدنی تبدیل میشود که علم و فناوری در کنار اخلاق و انسانیت قرار گیرند.
پزشکی؛ یک شغل نیست، یک رسالت انسانی است
وی در جمعبندی سخنان خود اظهار کرد: استفاده از چهره جهانی ابنسینا، این فرصت را فراهم میکند که در روز پزشک به جامعه پزشکی یادآوری کنیم «پزشکی، پیش از آنکه یک شغل باشد، یک رسالت انسانی و اخلاقی است.»
باغستانی تأکید کرد: بزرگداشت ابنسینا نباید صرفاً به یادآوری یک نام بزرگ در تاریخ علم محدود شود. ارزش واقعی این میراث زمانی آشکار میشود که بتوانیم از آن برای پاسخ به نیازهای انسان امروز استفاده کنیم.
وی در پایان خاطرنشان کرد: تبدیل یک «تاریخ» یعنی سالروز یک شخصیت بزرگ به یک «ارزش» همچون اخلاق پزشکی، همان فرآیندی است که میتوان از آن با عنوان «تولید معنا» یاد کرد؛ فرآیندی که جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیازمند است. در این نگاه، ابنسینا تنها متعلق به گذشته نیست؛ بلکه میتواند بخشی از گفتوگوی امروز ما درباره انسان، اخلاق، علم و آینده باشد.